ગઝલશાલા

પ્રજાસત્તાક ભારત

2012-01-25T20:56:00.000-05:00

અંગ્રેજોના બીજા ગાલે અહિંસક લપડાક ભારત.

લ્યો કર્યું અમે ગર્વથી જાહેર પ્રજાસત્તાક ભારત.

કાપીને કર્યા બે ટુકડા તોય નથી નિરાંત તને?

શાને અંદરથીતું હજુ ઝીણું ઝીણું કાપ ભારત?

દાયકે દાયકે ઓગળતો ચાલ્યો કે શું હિમાલય?

કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી સુધીનું તું માપ ભારત.

જાહેરમાં ભલે કહ્યા કરો, બધા સરખા આ દેશમા

લ્યો વાસ્યું બારણું, કહોને તમે કઈ નાત ભારત?

હજુ ગણે છે નવજાત ગણતંત્રોની દુનિયામાં?

તને ફૂટ્યો છે મુછનો દોરો જરાક જરાક ભારત!

છે મને

2011-04-17T20:21:00.008-04:00

પ્રથમ જિંદાદિલીથી જીવડાવે છે મને.

ને પછી તું મોતથી બીવડાવે છે મને?

મારવી છે વિધાતાના લેખમાં મેખ તો
આમ શાને ચોરીએ ચીતરાવે છે મને?*

છોડવાનો એ અર્થ કોણ સમજે વતનમાં
જે હિજરતી જીંદગી શીખવાડે છે મને.

શો ફર્ક તારા અને આ વલીમાં સાકિયા?
તું ખુદ ન લે એ સુરા પિવડાવે છે મને.

દાદની એ વગર શું ખબર હોત 'અમિત'
ન હોત એક-બે દોસ્ત જે બિરદાવે છે મને!

(છંદવિધાન: ગાલગાગા ગાલગા ગાલગાગા ગાલગા)

વલી = ઓલિયો; પીર; સંત; સાધુ. અહી ધર્મગુરુ ના અર્થમાં
-----------------------------------

*સંદર્ભ: રાજા વિક્રમ એક વખત કોઈ ને ત્યાં આશરો પામ્યો હતો ત્યારે વિધાતાએ એ ઘરમા જન્મેલા બાળકનું અઢાર વરસે લગ્નની ચોરીએ વાઘના ફાડી ખાવાથી મૃત્યુ લખ્યું હતું. વિક્રમે વિધાતાને પડકારી હતી કે એ બાળકને ભરયુવાનીમા મરવા નહિ દે. એ બાળકના લગ્નપ્રસંગે હજાર ચોકીપહેરા ગોઠવ્યા છતાં ચોરીના બેડા પર ચીતરેલા વાઘે જીવતા થઇ ને યુવાનને વિક્રમની નજર સામે ભરખી ગયાની કથા છે (જો કે પછીથી એ યુવાનને પોતાના જીવના જોખમે અમૃત મેળવી આપી જીવતો કર્યો અને વિધાતાના લેખ મા મેખ મારવા માટે ભારતીય સાહિત્યમાં વીર વિક્રમ પોતાનું નામ હમેશ માટે અમર કરી ગયો. અલબત્ત, રાજાની પ્રશંસામા લખાયેલી દંતકથા જ છે પણ ભારતવર્ષમા વિધિના લેખમા માનતી પ્રજાને પરાક્રમનું મહાત્મ્ય સમજાવવા માટે સચોટ કથા!)

બાપુને મારોને ગોળી

2011-01-30T22:24:00.002-05:00

નહિ દેખી શકે એ આપણી આજ, બાપુ ને મારોને ગોળી.

ભવિષ્યમાંથી ઉઠ્યો તો અવાજ, બાપુને મારો ને ગોળી.

પોરબંદરવાળી સફરમાં વળતા રોકાશું એક રાત દીવ

એક પંથને વળી પતશે દો કાજ, બાપુને મારો ને ગોળી.

રાજકારણમાં તે વળી પાળવાના હોય દીધેલા વચનો?

અપાવી દીધુંને આપણને સ્વરાજ, બાપુને મારોને ગોળી.

બેય મુલ્ક જન્મ્યા'તા કોઈ કમનસીબ ક્ષણે થવા અનાથ

ત્યાંય ઝીણાની જનાજાની નમાજ, બાપુને મારોને ગોળી.

અકળાતો હશે એ સ્વર્ગમાં બેઠોબેઠો રોજ છાપા વાંચીને

'અમિત' હવે મનેય ચડે છે દાઝ, બાપુને મારોને ગોળી.

પતંગ

2011-01-13T19:14:00.004-05:00

ઉત્તરાયણ છે, ભરઆકાશે અભરખાભેર ઉડે પતંગ

દોરીના છેડે છે માણસ, અંદરોઅંદર ન લડે પતંગ?

એને ચિંતા નથી કપાવાની સરખેસરખના પેચમાં

છળકપટના લટપટીયાને લંગસીયાથી ફફડે પતંગ.

કપાઈ ગયો છેલ્લો પતંગ એ ગરીબ બાળનો ભલેને

ઝરડું લઇને ફરી પડે રસ્તે, નવેસરથી પકડે પતંગ.

તમારો હો દિવસ ત્યારે ઉડી લો ઉડાય એટલું ઉંચે

બીજે દિવસે તો રસ્તા વચ્ચે રઝળતા જડે પતંગ.

એકલી તને જ સાલે છે ખોટ એવું થોડું છે 'અમિત'?

ત્રણ વરસથી પડ્યા પડ્યા મારા માળીયે રડે પતંગ.

બરફવર્ષા થઇ હોવી જોઈએ

2010-12-10T17:53:00.000-05:00

હિમાલયને સાગરની ઈર્ષા થઇ હોવી જોઈએ.

તેથીજ શિખરો તળે ગર્તા થઇ હોવી જોઈએ.

આ કડકડતી ઠંડી વહાલી લાગી અચાનક

જરૂર પહેલી બરફવર્ષા થઇ હોવી જોઈએ!

પાણી પાણી થઇ ગયો કેમ બરફ એકાએક?

નક્કી તડકા સાથે ચર્ચા થઇ હોવી જોઈએ!

શાને ટોળે વળ્યા છે આ પાંદડા ભરરસ્તે?

કદાચ પાનખર બેપર્દા થઇ હોવી જોઈએ!

પૃથ્વી ફરી વળ્યો તોય હાર્યો છે કાર્તિકેય,

કો' ચાલાક સાથે સ્પર્ધા થઇ હોવી જોઈએ!

રામજીની સીતા કાં નથી સમાતી ધરતીમાં?

કર્મ હતી એ સતિ, કર્તા થઇ હોવી જોઈએ!

કાપાકાપી એમ જ થાય નહિ શરુ 'અમિત'

જમીનદોસ્ત દેરી કે દર્ગા થઇ હોવી જોઈએ.

----

અહી આજે વરસનો પહેલો બરફ પડ્યો અને લખવાની પ્રેરણા થઇ. એકદમ પહેલા વરસાદ જેવી જ લાગણી હતી. આ મારો ત્રીજો શિયાળો છે અમેરિકામાં. ખબર પણ ના રહી ક્યારે હું અહીની ઋતુઓમાં ઓતપ્રોત થઇ ગયો. આ ગઝલ એક રીતે વચગાળાની ગઝલ છે જેમાં થોડી વાતો અહીની છે તો થોડી ત્યાની. Migration નું આ એક આગવું લક્ષણ છે: ત્યાનું વળગણ છૂટે નહિ ને અહીનું સૌન્દર્ય પણ ચુકી ના શકો!

સાલ મુબારક

2010-11-04T09:49:00.000-04:00

મોટેરાને આજ મુબારક, નાનેરાને કાલ મુબારક!

પાછોતરાને દિવાળીને, આગોતરાને સાલ મુબારક!

રાજરમતમાં ચારેબાજુ વજીરજી કરશે દોડાદોડી

રાજાનેને પ્યાદાને તો એક જ ડગની ચાલ મુબારક!

ગમતુ હો એ ગળે વળગાડો ને બાકીનાને પડતું મુકો

શૂરવીરોને તલવારો ને બાકીનાને ઢાલ મુબારક!

લાટ, કચ્છ, કાઠીયાવાડ, ચરોતર તો છે બહુ અલબેલા

ખારોપાટ હશે તમારે મન - મને મારું ભાલ મુબારક!

હજુ હમણાંતો બાજુવાળા જીતુદાદાને કહેતા'તા

વરસ જતા શું વાર 'અમિત'? કહો ખુદને હવે "ટાલ મુબારક"!

(છંદવિધાન: ગાગાગાગા ગાગાગાગા ગાગાગાગા ગાગાગાગા)

પાનખરોમાં પાન ખરે

2010-10-21T18:01:00.003-04:00

પાનખરોમાં પાન ખરે ને, ઝાડનો આખો વાન ખરે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે રે*.

આખું વરસ પહેરી-ઓઢીને, "જુના" કહી ઉતાર કરે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે રે.

વાહનો રોકો, ચાની લારીઓ ખસેડો ને, મારગ કરો મોકળા - નેતાજી પધારે છે.

તમને થોડી ના પડાશે પણ ગાડા માટે ગામ ફરે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે રે.

હિંદુ મારે મુસલમાનને, મુસલમાન મારે હિંદુને, હિસાબ થઇ ગયો ચૂકતે!

રામ રહે ને, રહીમ રહે ને, માણસમાંથી માણસ મરે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે રે.

રસોડાનો સામાન ને, જુની ચોપડીઓ ને, માનીતો હિંચકો, લઇ લીધા નવા ઘરે
"આવી ગયું ને બધુ?" કહીને, તાળું મારો જુના ઘરે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે રે.

એનુય રડવાનું બંધ થયું ને બાપે પણ હિંમત આપી કે "જા બેટા ને સુખી થા"

ગાડીમાં બેસવા જતા એ પાછી જ્યાં નજર કરે ને, ત્યારે સાલું લાગી આવે રે.

----------------------------------------------------------------------------
(છંદવિધાન: ગાગાગાગા ગાગાગાગા ગાગાગાગા ગાગાગાગા ગાગાગાગા ગાગાગાગા?)

* મુકેશ જોશીની ખુબ જ પ્રસિદ્ધ ગઝલ નો મત્લો લઇ ને એના પર થી આ ગઝલ લખી છે. મૂળ ગઝલના રદ્દીફમાં છેલ્લો શબ્દ "રે" નથી પણ શ્યામલ અને સૌમિલભાઈ એ શબ્દ ગાતી વખતે ઉમેર્યો હતો. મને ગમી ગયો એટલે મેં રાખ્યો છે એટલા પુરતો ઉલ-આ-મિસરો જુદો ગણાય. એના થી કદાચ મૂળ છંદ પણ ફરી જાય છે પણ એ સિવાય પણ ઘણા છંદદોષ તો મારા એમ પણ હશે એટલે ચિંતા નથી :)

ઉલ-આ-મિસરા સિવાય બીજી પંક્તિઓ નવી છે પણ લાગી આવવાનો ભાવ ઘણો મળતો આવે છે. મુકેશભાઈ ની ગઝલ વાંચી કે સાંભળી ન હોય તો આને પડતી મૂકીને એ જ વાંચવા ભલામણ છે :) અહીં તમે વાંચી અને સાંભળી શકશો: http://tahuko.com/?p=૬૦૫ મેં પહેલી વાર સાંભળી ત્યારે ઓછા માં ઓછી પાંચ વાર ફરી ફરી ને સાંભળી. એટલી ગમી ગઈ હતી. અને હા, આ ગઝલ એ જ રાત્રે લખવી પડેલી, એના વગર ઊંઘ નહોતી આવતી.બીજા શે'રની પ્રેરણા અધીર અમદાવાદી ને હમણાં હમણાં બહુ વાંચ્યા પછી આવી હોય એવું લાગે છે. બાકી નાં શે'રો થી જુદો પડતો એ શે'ર થોડી હમણાંના જમાના ની રોજબરોજ ની તકલીફો અંગે છે ને એના શબ્દો પણ થોડા છાપાના સમાચાર માં વાંચ્યા હોય એવા છે, પણ મેં એ શે'ર રાખવા એટલે ધાર્યું છે કે મને યાદ રહે ક્યારે મેં અધીર અમદાવાદી ને વાંચવા નું શરુ કર્યું. હું બહુ જ મોટો fan થઇ ગયો છું. એમને અહી વાંચી શકાશે:http://adhir-amdavadi.blogspot.com/

છેલ્લા બે શે'ર મારા પોતાના અનુભવો પર વધારે આધારિત છે. દીકરી તો હજી વળાવી નથી પણ કોઈની પણ દીકરીના લગ્ન માં વિદાય સુધી રહેવાનું ભારે પડે છે. હા, ઘર તો ઘણા ફેરવ્યા એટલે એ નવું નથી :)

ઉભો ત્યાં ગાંધી

2010-10-02T10:17:00.000-04:00

દરિદ્રો ને નારાયણ કહી ઉભો ત્યાં ગાંધી

ત્યજી દઈ એકોએક પઈ ઉભો ત્યાં ગાંધી

તમાચે તમાચે વધતી'તી સહનશીલતા

ગાલ બીજો ધરી દઈ ઉભો ત્યાં ગાંધી.

પડતા'તા છુટ્ટા હાથે જ્યાં લાઠીઓના પ્રહાર

સાવ જ અહિંસક લાઠી લઇ ઉભો ત્યાં ગાંધી.

સકળ વિશ્વમાં ફેલાઈ ગઈ એની સુવાસ પણ

ઘરઆંગણે તો પુતળા થઇ ઉભો ત્યાં ગાંધી.

શું શોધો છો પ્રેરણા ના સ્ત્રોત અન્યત્ર 'અમિત'

આશ્રમ ક્યાં આઘો છે ભઈ, ઉભો ત્યાં ગાંધી.

ઉભા

2010-09-15T20:54:00.000-04:00

એક જમાનો લાગ્યો'તો કરતા આ શહેર ઉભા

ને જમાના ના જમાના સુધી પછી ખંડેર ઉભા.

જીવનભર ચાલ્યા કર્યું તારો હાથ પકડીને

તું નથી તો જાણ્યું કે આ અમે પગભેર ઉભા!

પૂજ્યો'તો જ્યાં સુધી મળતો'તો એક ઠેકાણે

ક્યાં શોધું હવે, મંદિરીયા તારા ઠેર ઠેર ઉભા.

કોણ જાણે ક્યારે આવીને સરી ગઈ એ તક!

નહિ તો અમે તો રહ્યા'તા આઠે પહેર ઉભા.

શી ખબર કેટલાનું લઈને આવે છે એ કટક?

અમે તો આ તાણીને અમારી સમશેર ઉભા.

(Kassel થી Berlin જતા, ૦૯.૦૯.૨૦૧૦)

કાફીયા પાછું વળી ને જુએ તો...

2010-05-15T19:02:00.000-04:00

આમ તો અનુસરું છું તને કાફીયા

પણ મનેય થોડો જાણી લે કાફીયા

રદ્દીફ છું - રહું છું એવો ને એવો

બીજાના તાલે નાચે એ કાફીયા!

છેક છેલ્લી પાટલીએ બેઠો ભલે

મારી સામે પગે પડે છે કાફીયા!

એક તાંતણે હું બાંધુ નહીં ગઝલ

તો તને કોણ ભાવ દે કાફીયા?

પૂછ 'અમિત' ને ગઝલ વિષે

સ્ફુરે રદ્દીફ પહેલા કે કાફીયા?

--------------------------------

ગઝલો વિષે આમ તો ઘણી ગઝલો લખી ચુકી છે પણ મારી ઈચ્છા હતી કે એક હું પણ લખું. વિચારતો ગયો એમ લાગ્યું કે આખેઆખી ગઝલ વિષે ગઝલો છે પણ ગઝલની બાંધણી પર, એના કલેવર પર કઈ વાંચ્યાનું યાદ નથી આવતું. રદ્દીફ ને કાફીયા જેટલું મહત્વ તો ગઝલમાં બીજા કશાનું નથી હોતું. ગઝલ બને જ છે એના થી. રદ્દીફ એટલે દરેક શે'ર ના અંતે પુનરાવર્તન પામતો શબ્દ કે શબ્દસમૂહ. જેમ કે આ ગઝલ માં 'કાફીયા' શબ્દ દરેક શે'રના અંતે આવે છે. કાફીયા એટલે રદ્દીફની તરત પહેલા આવતા શબ્દ, જેનો પ્રાસ બેસે છે.એને મધ્યાનુપ્રાસ કહી શકાય. ઉપરોક્ત ગઝલમાં લે, એ, દે, કે, છે જેવા શબ્દો કાફીયા છે. આ બધી વાત એટલે કરી કે આ આખી ગઝલ એ બે શબ્દો વચ્ચે જ છે. એ રીતે આ ગઝલ ન રહેતા નઝમ વધારે થઇ ગઈ છે. આડવાત, ગઝલમાં દરેક શે'ર નું ભાવવિશ્વ જુદું-જુદું હોય છે જયારે નઝમ કોઈ એક જ વિષયવસ્તુ પર હોય છે.

સહુથી પહેલી ચમત્કૃતિ જે ધ્યાન ખેંચે એવી છે તે એ કે, 'કાફીયા' શબ્દ પોતે જ આ ગઝલનો રદ્દીફ છે! એમ કરી ને રદ્દીફને થોડું વધુ ઊંચું સ્થાન આપ્યું છે આ ગઝલ માં. જો કે કોઈક દિવસ કાફીયા ને ઊંચા ચીતરીને પણ એક ગઝલ લખવી છે ખરી.

હવે એક એક શે'ર માણીએ: મત્લાના શે'રમાં કહી દીધું છે કે રદ્દીફ ને શી વાત નું ઓછું આવે છે. બધે બસ પાછળ પાછળ જ ચાલ્યા કરવાનું? ને જો કાફીયા ને આગળ હોવાનો ઘમંડ હોય તો લે સાંભળ તું પણ.

બીજા શે'ર માં રદ્દીફની જે ચાવીરૂપ ખાસિયત ગણાય એની વાત થઇ છે. નથી બદલાતો માટે જ તો રદ્દીફ છે. પહેલા આ વાત કહેવા માટે આવું કંઇક લખ્યું હતું:

પાંચમાં પુછાઉં છું મારી ટેકથી

શે'રે શે'રે બદલાય રે કાફીયા!

વાત એની એ જ છે. પાંચ માં પૂછવાની વાત અંગે એક સ્પષ્ટતા: ગઝલ પાંચ , સાત કે આગિયાર શે'ર થી બને. આ ગઝલ પોતે પણ પાંચ શે'રની છે પણ પછી જામી નહિ એટલે બદલ્યું.

ત્રીજા શે'ર માં વાત કરી છે એના સ્થાન અંગેની. શે'ર ના અંતે એનું સ્થાન એટલે છેલ્લી પાટલી! ને એ શબ્દપ્રયોગ ગુજરાતી માં કોના માટે થાય છે એ તો આપને જાણીએ જ છીએ. પણ રદ્દીફ નું ગૌરવ જોયું? કહે છે કે મારા પગે પડે છે કાફીયા. ઘમંડ થી સહેજ ઓછો અને આત્મગૌરવ થી સહેજ વધુ એવો ભાવ છે.

ચોથા શે'રમાં વાત છે અન્ય એક ચાવીરૂપ ગુણની . રદ્દીફ એક જ છે આખી ગઝલ ને એક તાંતણે બાંધે છે. શે'ર બધા એના મણકા. છંદ, કાફીયા વગરે એને બીજા ગુણધર્મો આપે ખરા પણ રદ્દીફ તો દોરો છે જેમાં આ બધું પરોવાય.

પાંચમો શે'ર ગઝલની સર્જન પ્રક્રિયામાં રદ્દીફની ભૂમિકા અંગે છે. મને ઝાઝી ખબર નથી અન્ય સર્જકોની પણ હું તો ગઝલની શરૂઆત રદ્દીફ થી જ કરું છું. પછી કાફીયા શોધું અને પછી એક પછી એક શે'ર લખતો જાઉં. જો કે સર્જનપ્રક્રિયા બહુ જ અંગત વસ્તુ છે પણ ઊંડે ઊંડે મને એવું લાગે છે કે મોટા ભાગ ના ગઝલકારો સર્જન ની શરૂઆત રદ્દીફ થી કરતા હશે!

મને

2009-07-03T08:59:00.000-04:00

વાયરો જે તરાવે છે મને
શો ભરોસો ક્યારે ડૂબાડી દે મને?

આટલો સુંદર જો ઉપાડ છે,
શો અંત છે એનો? કહે ને મને!

મંદિરોમાં શોધુ છુ હું એમને
ને બીજે બધ્ધે શોધે છે એ મને!

મહાભારત જ ખેલવુ હોય જો
છેલ્લી બાજીમાં માગી લે મને

બહુ દૂર જતો રહુ એ પહેલા
આવી કને સમજાવી લે મને

ક્યાં સાંભળુ છુ બીજા કોઈનુ 'અમિત'
તેથી જ સમજાવી જોયો મેં મને!

ફિકર ફિરાકની

2009-04-11T23:26:00.000-04:00

ગઝલો એ રેખ્તાંની હતી કે ગુજરાતીની?

રડી'તી જે ચોધાર વલીની મઝાર પર?

બાગ શાહી થઈ ગયો નથી સાવ એમ જ

એ રાહ શું રાહ છે વલીની મઝાર વગર?

આ શા ભાગલા પાડ્યા વારસાના ભાઈજાન?

દલપતનુ ઘર ઘર, ને વલીની મઝાર ખંડર?

ફિરાક હતો અહમદાબાદનો આટલો બધો પણ જો

નરી નફરત પાથરી આ શહેરે વલીની મઝાર પર

ફક્ર કર ઓ વલી કે તને મળી તો હતી મઝાર

હવે તો કબ્ર નસીબ નથી જીંદા જો જલી ગયા.

વલી ગુજરાતી ઉર્દુ ગઝલના પિતામહ હતા. દિલ્લીના ફારસી શાયરોને એમણે પહેલીવાર ભાન કરાવ્યુ કે રેખ્તા(ઉર્દુ) જેવી લોકબોલી (જેને ગાંધીજીએ રાષ્ટ્રભાષા તરીકે અપનાવવા અનુરોધ કર્યો હતો અને જે હિંદુસ્થાની ના નામે જાણીતી હતી) માં પણ ગઝલની નજાકતા આણી શકાય છે. એમને ગુજરાત પ્રત્યે ખૂબ પ્રેમ હતો અને દિલ્લીમાં મળેલી બધી શાનોશૌકત છોડીને એ પાછા અમદાવાદ આવી ગયા હતા. અમદાવાદમાં જ તેઓ ઈંતેકાલ પામ્યા અને તેમની મઝાર શાહીબાગમાં હતી. "હતી" એટલે કહેવુ પડે છે કે ૨૦૦૨ ના ફસાદ દરમિયાન રાતોરાત એને મિટાવી દેવામાં આવી અને તુરંત રોડ સમથળ કરી દેવામાં આવ્યો. એ પછી ઘણા પ્રયત્નો છતા મઝારને ફરી ઊભી કરવામાં કોઈ સંસ્થાને સફળતા મળી નથી.

નંન્દિતા દાસની ફિલ્મ "ફિરાક" કાબિલે-તારિફ છે અને કોઈ પણ ગુજરાતીને વિચારતા કરી મુકે એવી છે. ગુજરાતની સાચી ઓળખ શું ગુજરાતમાં વખતોવખત ભળી ગયેલી પ્રજાઓથી નથી? ઘણા પ્રશ્નો ઉઠે છે - પાંચને વાચા આપી છે. ૧) શું કળાને કોઈ ધર્મ હોય છે? ગીત ગઝલ ઈન્સાનના હોય છે કે હિંદુ અને મુસ્લિમના? વલી ગુજરાતી એ એવુ તો નહોતુ કહ્યુકે મને વલી મુહમ્મદ વલી કહો. ૨) શું અહમદાબાદ કોઈ એક કોમથી રોશન છે? હિંદુઓ એ પતંગ ઊડાવે છે જેનો માંજો મુસ્લિમો ચડાવે છે ને પતંગો મુસ્લિમ ઓરતો બનાવે છે. અહમદાબાદની ઓળખ શું સૈયદની જાળી વગર છે? વલીની મઝારની સાવ આવી વલે? ૩) આટલા બુધ્ધિજીવીઓના આ શહેરમાં કેટલી મહેનત થઈ છે heritage conservation માટે. કવિ દલપતરામનુ ઘર સાચવવાના પ્રયાસો થયા છે ત્યાં વલીની મઝાર ફરી ઊભી ન થઈ શકે? ૪) વલીસાહેબ ગુજરાતના પ્રેમમાં હતા. આ શે'ર સાંભળો જે એમણે દિલ્લીમાં હતા અને ગુજરાતના ફિરાક(વિયોગ)માં ઝુરતા હતા ત્યારે લખ્યો હતોઃ

ग़ुजरात के फिराक से है खार खार दिल
बेताब है सीना मने आतिश बहार दिल.
मरहम नहीं ईसके जखमका जहान में
समशीए हीज्र से हुआ है फिगार दिल.

આટલુ મમત જેને ગુજરાત માટે હતુ એની શી વલે કરી આ શહેરે? એ જ શહેર હતુ પહેલા પણ, શૂ થઈ ગયુ ત્રણ સદીમા? ૫) મોતનો મલાજો દુરની વાત છે, જીવનનોય મલાજો નહોતો પળાયો એ દિવસોમાં. જિવતા જલાવી દેવા એ કોઈ નાની વાત નથી. દફન કરવા શબ પણ નહોતા રહેવા દીધા - ગુજરાત આટલુ પાશવીતો નહોતુ.

હું કોણ છું?

2008-12-03T23:31:00.000-05:00

જોઊં અરીસો કે સવાલ કરે તરત, હું કોણ છું?

મારો જ પ્રશ્ન એ કરે મુજને પરત! હું કોણ છું?

શોધ્યા કરું છું હર ઇબાદતમાં મને હું એ હદે
કે જો મળ્યો હોતે ખુદ ખુદા તો પૂછત, હું કોણ છું?

ક્રુષ્ણ કહેશે તો 'નરો વા કુંજરો વા' માફ છે!
યુધિષ્ઠિરનેય રહી ન પળભરતો સરત, હું કોણ છું!

જોતે એ જો મુજ જિંદગીને આટલે નજદીકથી,

તો મોત જેવું મોત પણ છળી મરત, હું કોણ છું?

દાદ મળતે ઈશ્વરને જો આટલી ભારે 'અમિત'
કંઈ સર્જ્યા નો કેફ એનેય ચડત, હું કોણ છું?

(છંદવિધાનઃ ગાગાલગા ગાગાલગા ગાગાલગા ગાગાલગા)

*In a photography group on flickr, The Photography Club of Ahmedabad, a subject was given for the weekly photography competition: "Who am I". I was unfortunate that I could not participate in this very very interesting competition because I was assigned a difficult but pleasant job of judging that competition! So I decided to explore the theme in an alternative art form!!!

શું કરું?

2008-11-27T00:34:00.000-05:00

દ્રોપદીનો પાલવ મૂક્યો, શું કરું?

આખરી એ દાવ ચૂક્યો, શું કરું?

છે જ ક્યાં મારા કહ્યાંમાં તન હવે!
જામ લેવા હાથ ઊઠ્યો, શું કરું?

વારતા આખી સુણાવી તો ખરી,

પણ કથાનો સાર ચૂક્યો, શું કરું?

આશ જે થોડી હતી ડૂબી ગઈ,
મધસમંદર જ સઢ ફાટ્યો, શું કરું?

કાફિયા ખૂટ્યા પહેલા ઓ ગઝલ!
આપણો સંબંધ ખૂટ્યો, શું કરું?

(છંદવિધાનઃ ગાલગાગા ગાલગાગા ગાલગા)

ચીતા એ જ જીવન

2008-11-02T21:45:00.000-05:00

સુરજ છું, મરણમાંય નવુ જીવન ભાળું છું,

ઠરી જઈશ, મરી જઈશ, તો અગ્નિદાહ દેશો, ખરું?

મહેરબાની હો

2008-10-26T10:56:00.000-04:00

તમારી મ્હેર હો મીઠી નજર હો મહેરબાની હો

તમારી ના મહી હા અગર હો મહેરબાની હો.

નથી ફરિયાદ, પ્રજાળ્યુ ભલે ના જીવતર ના ઘર

તમારી કબર નજદિક મારી કબર હો મહેરબાની હો.

મદદ માગી જરુર છે પણ ગૌરવ અમારુ જાળવજો

મદદ જો મહેરબાની વગર હો તો મહેરબાની હો.

જનમ લેનાર શિશુઓને વળી દેનાર જનનીઓ

અમર ન બને ભલે પ્રભો! અજર હો મહેરબાની હો.*

કદર હો લેશ ન કલાકારની, હો ન પરવાહ 'અમિત'

પણ કલાની મારી જો કદર હો મહેરબાની હો.

(છંદવિધાનઃ લગાગાગા લગાગાગા લગાગાગા લગાગાગા)

*આ ગઝલ ૭ એપ્રિલ ૨૦૦૫ ના દિવસે લખી હતી. દર વર્ષે ૭ એપ્રિલ 'વર્લ્ડ હેલ્થ ડે' તરીકે ઉજવાય છે અને ૨૦૦૫ ના વર્ષની ઉજવણીની થીમ માતા અને બાળ-સ્વાસ્થ્ય ઉપર હતી. જોગાનુજોગ હું એ દરમિયાન એ જ વિષય પર ડો.માવળંકર સાથે સંશોધન કરતો હતો. આ શે'રથી એ દિવસ મારી ગઝલમાં ને મારી યાદમાં ને મારી પ્રાર્થનામાં હંમેશા માટે અંકાઈ ગયો.

અસબાબ

2008-10-23T11:05:00.000-04:00

ઝેર, કફન ને એનુ લગ્ન,

મોતને માટે કાફી છે એટલો અસબાબ.

કાગળ, પેન ને તુટેલુ દિલ

,ગઝલને માટે કાફી છે એટલો અસબાબ.

આપી ગઈ મારી મહોબ્બત મને,

તારી ચંદ યાદોનો અસબાબ.

લાંબી સફરે કફન ને કાંધીયા બસ,

ને ટુંકી સફરમાં દુનિયાભરનો અસબાબ.

લાંબી ચૂપકીને ન કોઇ તારો જવાબ,

રહી ગયો ફક્ત મારો સવાલ જ મારો અસબાબ.

અમાસ અને એકલતાનો જિંદગીભરનો સાથ,

પુનમની રાતને તારો સાથ તો ખ્વાબનો અસબાબ.

મુકી ગયો બે-ચાર મકાનોને દસ્-બાર શે'રો 'અમિત'

સુરજના અંતમા વધશે રાખને ધૂળનો અસબાબ.

* અસબાબ = સામગ્રી, રાચરચીલું,સરંજામ, સરસામાન

મારી ગઝલ તરફની યાત્રા...

2008-10-22T22:45:00.000-04:00

જ્યારે આ blog શરુ કર્યો ત્યારે કંઈ પ્રકાશિત કરવા કરતા એક ઠેકાણે (ને વધારે તો જ્યારે જરુર પડે ત્યારે બધુ 'હાથવગુ') હોય એવો આશય વધુ હતો. એટલે જ આનુ નામ મેં ગઝલશાલા રાખેલુ.

મારી ગઝલ રચવાની workshop! જો કે 'ગઝલ' કહેવાય એવી ગઝલ તો હજુ સુધીમાં એક જ લખી છે પણ આને ગઝલશાલા કહેવાનુ મુનાસિબ એટલે માન્યુ કારણકે મારો આશય તો ગઝલ રચવા તરફનો જ હતો. મેં છુટ્ટા શે'ર લખવાનુતો મારા college ના બીજા વર્ષે કર્યુ હતુ (૧૯૯૭) પણ એક પણ વખત પુરી ગઝલ લખવાનો પ્રયત્ન કર્યો નહોતો. એ વખતના કેટલાક શે'રો યાદદાસ્તમાં રહી ગયા એટલે બચ્યા પણ ઘણા ગુમાવ્યા પણ હશે કારણકે ટપકાવી લેવાની આદત નહોતી. કંઈંક અંશે એવુ પણ લાગતુ હતુ કે આપણા પોતાના સર્જનો તેં કંઈ ભુલી જવાતા હશે! રહી રહી ને લખતો થયો અને પછીતો આખી ગઝલ પુરી કરવાનો આગ્રહ પણ રાખતો થયો. થોડુ ઘણુ ગઝલ કોને કહેવાય એ અંગે જાણવા પણમળ્યુ વાંચનને લીધે. જો કે જેને ગઝલ કહૂ છુ એ ફકત રદ્દીફ ને કાફિયા જાળવતી હતી પણ છંદના નામે મીંડુ! ગઝલ છંદમાં લખવાની હોય અને મિટર જેવી વસ્તુ હોય એ વાત મારા માટે અજાણી હતી. ભાવનગરના જીતુભાઈ ત્રિવેદીની'ચાલો સમજીએ ગઝલનો લય' વાંચ્યા પછી ભાન થયુ કે હું લખુ છુ એ તો ગઝલથી ક્યાંય દુર છે. પછી એક મુશાયરાની પંક્તિ વાંચવામાં આવી જેમા મરિઝ પણ ગયેલા. એ મિસરો ઊપાડી મેં જિંદગીની પહેલી છંદબધ્ધ ગઝલ લખી. બહુ અઘરુ હતુ એ મારા માટે. પણ મઝા આવી. એ પછી જો કે ઘણા વખત સુધી પાછુ છંદ વગર લખવાનુ ચાલુ રાખ્યુ. કંઈકતો આળસને લીધે ને એવા વિચારે કે આવેલા આવેશ શમી જાય એ પહેલા ગઝલ લખી લેવી જોઈએ!એવુ એટલે કહુ છુ કે છંદમાં લખવુ એ બાધારુપ થઈ પડ્યુ હતુ! એના માટે છંદની એટલી પકડ જોઈએ કે એ second nature જેવા થઈ જાય, એવુ હજુ થયુ નહોતુ. પ્રયત્ન ચાલુ છે. વાંચતો રહીશ, લખતો રહીશ.ત્યાં સુધી આ જે કંઈ લખ્યુ છે એને અછાંદસમાં ખપાવવાનો ઈરાદો નથી કારણકે એ અછાંદસ એટલે છે કે છંદ એટલે શું ખબર નહોતી નહિંકે મેં અછાંદસ લખવા ધારેલુ! છતાયે લેબલ આપ્યુ છે અછાંદસનુ ખાસ એટલે કે ક્યારેક જ્યારે છંદમાં લખતો થઈશ ત્યારે એ સર્જનો શોધ્યા જડે! એને ક્યારેય અહિંથી હટાવવા ધારતો નથી એટલા માટે કે એ ગઝલના building blocks છે. ક્યાંક વાંચેલુ કે (કદાચ ઉમાશંકર જોશી) એક સોનેટ એક શિલ્પ જેવુ છે ને સોનેટમાલા સ્થાપત્ય સમાન! એવુ જ શે'ર નુ - શિલ્પ કંડારવાનુ ને પછી ગઝલ એટલે આખુ સ્થાપત્ય! process માં જે કંઈ સર્જાતુ ગયુ એ મારે માટે એટલુ જ અમુલ્ય છે. કોઈક શિલ્પ રહી ગયા ને સ્થાપત્યનો ભાગ ન બન્યા તો શું થઈ ગયુ?

બાકી છે

2008-10-22T21:57:00.000-04:00

મજા એ જ છે જંદગીની કે અંતથી છીએ અજાણ
બાજી થઈ છે શરુ પણ જીતહાર બાકી છે.

જાહેર કર્યા વિણ કર્મ અધૂરુ છે અર્જુન,
ગાંડિવ લીધુ છે હાથમાં પણ ટંકાર બાકી છે.

શાને રહે છે દુઃખી આટલો બધો?
મળી ગયુ છે દર્દ પણ ઊપચાર બાકી છે.

ન માન કે પકડાઈ જશે હવે એ,
તોખાર ગયો છે થાકી પણ અસવાર બાકી છે.

હવે શાને લખે છે ગઝલો 'અમિત'?
પ્રેમીને કર્યો પુરો પણ કલાકાર બાકી છે.

શ્વાસેશ્વાસ છે

2008-10-21T23:47:00.000-04:00

પ્રેમ પર મારા પુરો વિશ્વાસ છે
તુ જ આશ છે - શ્વાસેશ્વાસ છે.

ચંદ્ર છે ડામાડોળ કે નાનો મોટો થાય છે

સુરજને શી પડી છે - પુનમ છે કે અમાસ છે?

ગૌરવ છે બંનેનુ- સામો થયો છે ગુલમો'ર

ને તડકા સામે ઝુક્યો અમલતાસ છે.

ઓરડો મળ્યો છે ત્રણેયને એક જ સ્વર્ગમાં;

હું છુ, મજનુ છે ને દેવદાસ છે.

સુરજ છુ સ્વયંના તેજે ઝળહળુ છુ,

બાકી ચંદ્રને તો ઉછીનો પ્રકાશ છે.

કહી દો તમારા કિનારાને...

2008-10-20T23:35:00.000-04:00

ખુશી ટકી રહે હંમેશા દિલમાં એ રીતે,

એકાદ જગ્યાએ જો દર્દ ઠાલવી શકો

હોય નહિં મધ્યમાં દરિયો આટલો સ્થિર

જો ન ઠાલવે મુંઝવણો કિનારે મોજારુપે.

કોણે કહ્યુ?

2008-10-20T00:25:00.000-04:00

અહિં જ છે પ્રજા દુધ સમાન એવુ વહાણને કોણે કહ્યુ?

આવતલ છે સાકર સમાન એવુ સંજાણને કોણે કહ્યુ?

ભેખડથી વધુ કંઈ ન હોત જો પડ્યો રહેત મકરાણમાં

બનનાર છે તાજમહાલ એવુ આરસપહાણને કોણે કહ્યુ?

ના! ફક્ત માછલીની આંખ નથી એના સંધાનમાં

કો' હ્યદય પણ છે વિંધાનાર એવુ બાણને કોણે કહ્યુ?

ખંજરે તો ન જોયો તફાવત હિંદુમાં કે ન મુસલમાનમાં

તો પછી રંગ છે લોહીના જુદા એવુ રમખાણને કોણે કહ્યુ?

થા શિવલિંગ, કાં પાળિયો, કે ફેરવાઈ જા શાલિગ્રામમાં

તો તુયે છે પુજાનાર એવુ કાળમીંઢ પાષાણને કોણે કહ્યુ?

વરસગાંઠ

2005-09-26T12:17:00.002-04:00

જિંદગી લાવી પચ્ચીસમી વરસગાંઠે;
સોગાત રુપે છવ્વીસમુ સાલ જીવી લઊં!

બદલી ના શકું જો સમયનો લય તો,
વહેણની સાથે મીલાવી તાલ જીવી લઊં!

મેઘધનુષને પુછુ હું એક રંગીન સવાલ;
જામલી, નીલો, વાદળી, પીળો કે હું લાલ જીવી લઊં?

કોણ કહે છે મને નિષ્પ્રાણ 'અમિત'?
થઈ ગયો માટી તોયે હરહાલ જીવી લઊં;
બનુ જો ઇંટ તો બનીને દેરાની દિવાલ જીવી લઊં,
ને જો બનુ પત્થર તો તો પુરો તાજમહાલ જીવી લઊં!

ક્રુતઘ્ન વાદળો

2005-09-26T12:17:00.000-04:00

ઊનાળે બંધાય છે વાદળા, સુરજની રહેમ છે;
ને ચોમાસે વાદળોને સુરજ ઢાંક્યાનો વહેમ છે!

ગ્રહણ

2005-09-26T11:55:00.001-04:00

સુરજ હોવાનુ એટલુ પણ ગુમાન ન કર;
ખોબા જેવડો ચાંદ ક્યારેક ગ્રહણ લગાડી જાય છે!

--------------------------------------------

જગ ને ઘડીભર મારુ તેજ ઝાંખુ પડ્યુ જણાય છે;
એમ તો ક્યારેક સુરજ ને પણ ગ્રહણ લાગી જાય છે!

સંબંધ

2005-09-26T11:55:00.000-04:00

શું પામ્યો બુધ નિકટતા કેળવીને?
શું મળ્યુ યમ ને દુરી રાખી ને?

પામી જીવન પ્રુથ્વી સુરજ કને થી;
સંબંધોમાં યોગ્ય અંતર રાખીને!

2005-09-23T05:26:00.000-04:00

કોઈ અજાણ્યા શિલ્પીએ કહ્યુ જો મારી કરામત;
બેજાન પત્થરોમાં રેડી છે ફુલૉની નજાકત!
"વાહ!" મેં કહ્યુ, પણ મારો એક મત છે અંગત;
ભલા શું મુલ એ ફુલનુ જેને ન હો ફોરમની સંગત?

જંગલો

2005-07-13T01:44:00.003-04:00

કાપુ છું એક વ્રુક્ષ; ઊગી જાય જંગલો*,
નાનુ પણ પગલુ માણસનુ; ગભરાય જંગલો

શી અસર છે સહેજ અંગમરોડની, જુઓ!
બોગમ ચડી તરુવરે ને વળ ખાય જંગલો.

મુજ વિકાસ જ મને ડરાવે એમ પણ બને,
પીપળો ઊગતા જરા વહેમાય જંગલો!

કેમ હોય નહિં વ્રુક્ષો તાજા ને હર્યાભર્યા,
શબનમ ગર વરસાદથી જ નહાય જંગલો.

પુજું છુ વ્રુક્ષો, નથી અન્ય કોઇ ધરમ 'અમિત'
મારા રામ પણ જંગલો જ અલ્લાય જંગલો.

------------

*કવિશ્રી મણીલાલ દેસાઈની બહુ જાણીતી ગઝલના બીજા શે'ર નો સાની મિસરો લઇને આ ગઝલ લખી છે. મૂળ શે'ર આ પ્રમાણે છે:

તારા એ પ્રેમને હવે કેવી રીતે ભૂલું ?

કાપું છું એક વૃક્ષ, ઊગી જાય જંગલો !

મણીલાલ દેસાઈની એ ગઝલ વાંચી ન હોય તો એ જ પહેલા વાંચી જવા ભલામણ છે. ટહુકો પર અહી વાંચવા મળશે: http://tahuko.com/?p=8701

દરિયો

2005-06-14T18:15:00.000-04:00

કિનારે બેસી રહુ તો લજવે છે દરિયો,
ને પડુ જો હિંમતથી તો પજવે છે દરિયો.

શી...શ અવાજ ના કરશો કોઇ, સાંભળો...
ધીમા મોજાઓનું સંગીત ગુંજવે છે દરિયો.

સુખ છે કે દુઃખમાં બદલૉ ન જાતને,
ભરતી હો કે ઓટ એ બંનેમાં ઘૂઘવે છે દરિયો.

પરોપકાર નો ગુણ છે એનામાં સર્વવ્યાપી;
કિનારે મીઠું ને ભિતરે મોતી પકવે છે દરિયો.

લાગે છે એ પણ મારી જેમ પાગલ 'અમિત'
પુનમના ચાંદનો જયનાદ ગજવે છે દરિયો.

વહેંચણી

2005-04-01T23:00:00.000-05:00

જીવન ના બળબળતા ઊનાળા મને,

ને લીલી ભીની વસંત તમને.

નાજુક રૂપાળી વહાલી વહુ મને,

ને કાળો કલુટો કંથ તમને!

સઘળા તણાવ મન ના મને,

ને નિત્ય જીવ ને નિરાંત તમને.

તમારા વિણ સુનો બુઢાપો મને,

ને સુખદ વહેલો અંત તમને.